پل خواجو اصفهان | جواهری تاریخی در مسیر زاینده رود

0

یکی از جاذبه های گردشگری اصفهان پل خواجو است که این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌ است. ممکن است شما در نگاه اول به این پل تنها جنبه تاریخی آن را در نظر بگیرید اما باید این را هم بدانید که جدا از جنبه تاریخی، راز هایی در معماری این پل وجود دارند که درناتریپ قصد دارد شما را با جنبه های مختلف این پل آشنا سازد.

وجه تسمیه

این پل را پل شاهی و بابا رکن الدین و شیراز و حسن آباد هم نامیده اند از بناهای شاه عباس دوم صفوی است که در سال ۱۰۶۰ هجری بنا شده است.طول پل ۱۳۳ متر و عرض آن ۱۲ متر است همان طور که گفته شد این پل را به اسامی دیگری نیز نامیده اند. وجه تسمیه آن به بابارکن الدین این است که بر سر راه تکیه بابارکن الدین عارف مشهور واقع شده بود، حسن آباد می نامیدند، به این علت که شالوده آن در عصر (حسن بیک ترکمان) ریخته شد، شیراز گفته اند به خاطر آنکه مسافران شیراز در آن زمان از روی این پل عبور می کرده اند و بالاخره به این سبب به پل خواجو نامبردار شده بود که در محله خواجو قرار داشت.

 

معماری

پل خواجو به خاطر معماری و تزئینات کاشیکاری آن از دیگر پلهای زاینده رود مشهورتر است. این پل که در دوران صفوی یکی از زیباترین پلهای جهان به شمار می‌رفت، بیشتر به منزله سد و بند بوده‌ است. در میان هریک از دو ضلع شرقی و غربی پل ساختمانی بنا شده که شامل چند اتاق مزین به نقاشی است. این ساختمان که (شاه نشین) نامیده می‌شود در آن دوره جایگاه بزرگان و امیرانی بوده که برای تماشای مسابقات شنا و قایقرانی بر روی دریاچه مصنوعی به این مکان فراخوانده می‌شدند.

در گوشه‌های ضلع شرقی پل خواجو دو شیرسنگی وجود دارد که ظاهرا”نماد سپاهیان بختیاری و محافظ اصفهان در عصرصفویه هستند. این پل دارای ۲۴ دهانه‌است که از مکعب‌های به دقت تراش‌خورده ساخته شده و در بخش میانی، با سدهای چوبی برای گرفتن جلو رودخانه مسدود گردیده‌ است.

پل خواجو اصفهان

تاریخچه

پل خواجو از اواخر تیمورى شالوده‏ هایى داشته و به امر شاه‏ عباس دوم در سال ۱۰۶۰ به صورت امروزى آن ساخته شده است. در وسط این پل براى اقامت موقتى شاه صفوى و خانواده او ساختمان مخصوصى (که به نام بیگربیکى شهرت دارد) بنا شد که هم‏ اکنون نیز وجود دارد و طاق هاى آن داراى تزئینات نقاشى است. نام‌ پل‌ خواجو، تحریف‌ کلمه‌ «خواجه‌» است‌ که‌ به‌ مناسبت‌ لقب‌ بزرگان‌ و خواجه‌های‌ عصر صفوی‌ نام‌ گذاری‌ شده‌ است‌.

پل خواجو - اصفهان

این پل در انتهاى شرق خیابان کمال اسماعیل اصفهانى و انتهاى جنوبى خیابان خواجو واقع شده است. به طورى که باستان شناسان تحقیق کرده ‏اند پل مزبور بر روى پلى که در پیش وجود داشته و خرابى به آن راه یافته بوده بنا گردیده است. در باب ساختمان این پل، زمان، بانى ساختمان و کیفیت آن اقوال گوناگونى نوشته‏ اند ولى آنچه مناسب به نظر مى ‏رسد شرحى است که مؤلف تاریخچه ابنیه تاریخى اصفهانى در این باب نگاشته و از این رو نوشته مزبور عیناً نقل مى ‏گردد.

در انتهاى شرقى خیابان کمال اسماعیل و انتهاى جنوبى خیابان خواجو که به طرف تخت فولاد (قبرستان اصفهان) و راه یزد مى ‏رود پل زیبا و تاریخى خواجو واقع شده – این پل بر روى خرابه ‏هاى پل حسن بیک به وسیله شاه عباس دوم صفوى در سال (۱۰۶۵ ه) ساخته شده است.

 

پل خواجو و شعرا

شعرای اصفهان درباره پل خواجو اشعار زیبایی سروده و در طی این سروده ها زیبائی های آن را توصیف کرده اند. از جمله این شعرا صائب تبریزی است که با قصیده ای بلند بالا یکی از روزهای جشن و چراغانی را ذکر می کند که در کنار پل خواجو برگزار شده است. به نوشته محققین و مورخین که درباره سلسله صفویه بررسی کرده اند: هدف شاه عباس دوم از احداث پل خواجو ارتباط دو قسمت محله خواجو و دروازه حسن آباد با تخت فولاد و راه شیراز بود.

باستان شناسی پل خواجو

پل خواجو شرقی‌ترین پلی است که در دوره صفوی در شهر اصفهان بر روی زاینده رود ساخته شد. این پل اصفهان را با جاده شیراز مرتبط می کرده و مسیری که پل را به این جاده می پیوسته تا اوایل دوره پهلوی وجود داشته و به وضوح در نقشه سید رضا خان نشان داده شده است. این پل در سال ۱۰۶۰ قمری به فرمان شاه عباس دوم با نقشه و طرحی شاخص ساخته شد.

طرح این پل با دیگر پل های تاریخی ایران تفاوت دارد. یکی از علل این تفاوت طرز عمل آن است این پل صرفاً جنبه عبوری و ارتباطی نداشته و سد و بند نیز بوده است. با بستن بند دریاچه ای موقت در بخش غربی پدید می آوردند که یکی از فواید آن به وجود آمدن چشم انداز و محوطه تفرجگاهی و مفرح بوده است. عملکردی که به سبب دخل و تصرف های غیر اصولی که در پل و چه در محوطه اطراف آن به فراموشی سپرده شده است .با مسدود کردن دهانه های پل با شیوه ای خاص در بخش غربی آن یعنی درست مقابل چند عمارت مهم صفوی ،شامل آیینه خانه و هفت دست و نمک دان، دریاچه ای پدید می آمد که به طراوت و زیبایی چشم انداز این محدوده می افزود.

پل خواجو اصفهان

تصویر : سه دوره قاجار،پهلوی و اکنون

پل خواجو از زیباترین پل های تاریخی ایران،همواره از جهات مختلف مورد توجه محققان و مورخان معماری بوده؛ اما پژوهش های محققان و مورخان کمتر بر کاوش‌های باستان‌شناسی اتکا داشته است. در زمستان سال ۱۳۸۲ به منظور شناسایی وضع پل در دوره صفوی و همچنین تشخیص علت نفوذ رطوبت به بخش شمالی پل کاوشی در آن صورت گرفت که به نتایجی تازه درباره برخی از وجوه کمتر شناخته این پل منجر شد.

مهندسی پل خواجو

اصفهان را شهر هنر و هنرمندان می دانیم و همواره و همه جا از آثار هنری گوناگون آن که روح معنویت را در کالبد شهر دمیده اند و از هنرمندان بزرگی که در آن شهر زیسته اند سخن میگوییم و می شنویم.این گونه سخن گفتن از اصفهان تازگی ندارد؛چه محققان و جهانگردان شرقی و غربی،به ویژه از عهد صفویان به بعد،از قالها و حالهای آثار و جایهای گوناگون این شهر بسیار نوشته اند و می نویسند.

 

اما درخشش آثار هنری اصفهان،تا کنون توجه پژوهشگران به  آنها معطوف بوده و هنوز هم به حق توجهی بیشتر بدانها لازم است،سبب شده که ارزشهای دیگر این شهر تاریخی ناشناخته بماند.از جمله آنها،ارزشهای قابل بازخوانی در مهندسی پل خواجوست.

پل خواجو در نگاه نخست اثری هنرمندانه از معماری صفوی است؛ اما برجستگی جلوه های هنری این بنا ارزشهای مهندسی آن را پنهان کرده است. خصوصیات مهندسی پل بازخوانی آن را در ردیف مهندسی تحلیلی قرار می دهد؛ مهندسی ای که با کیفیت و کمیت زمانی و مکانی ارتباطی تنگاتنگ داشته و درک آن از راه تحلیل و مدل سازی ممکن است.

پل خواجو مثالی مناسب در به کارگیری مهندسی تحلیلی یعنی استفاده همزمان و هماهنگ از سیستم مدیریت شهری و روش‌های مهندسی هیدرولیک و سازه است،که با تحلیل خصوصیات سازه و معماری آن روشن می‌شود. این مثال ماندگار و کارآمد در زمان خود همراه با دیگر تأسیسات تأخیر انداز مادیها،بندها، باغها و درختان شهری فضای زیست‌محیطی شهر کویری را از رطوبت مناسب برخوردار می‌کرد. مکان‌یابی پل در مهار و جهت‌دهی و ذخیره سفره‌های آب زیرزمینی هوشمندانه است. ۲۱ کانال اصلی و دیگر ظرایف کالبدی در ورودیها و سکوها از تلاطم و سرعت آب می کاهد. با استهلاک نیروی مخرب آب در تغییر مسیرهای درون کالبد و مواجهه سطوح و جریانات آب با یکدیگر در پایین‌دست پل حوضچه آرامش ایجاد می‌شود که در آن ماهی هم پرورش می‌داده اند.

توجه به این جنبه‌ها در طراحی بناهای مانند پل خواجو دیدگاه و روش ما را در پژوهش‌های تاریخی دگرگون می‌سازد با اعتقاد به تحلیل‌ها و مدلسازی هایی که از نمونه‌های تاریخی به دست می‌آید و استفاده از آنها در معماری و آبادانی کنونی کشورمان اهمیت و نقش این گونه جستجو و تحلیل نمایان می‌شود.

موقعیت مکانی

پل خواجو حدوداً به فاصله ی ۱۸۰۰ متری از پل الله وردی خان و در انتهای شرقی خیابان کمال الدین اسماعیل اصفهانی و در انتهای جنوبی چهارباغ خواجو به طرف گورستان بزرگ و تاریخی تخت پولاد اصفهان قرار گرفته است.

 

 آدرس : استان اصفهان، اصفهان ،میدان خواجو، پل خواجو

 

منبع irantraveller.org arounddeglobe.com ویکی پدیا

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

16 + 3 =